Wat is rouw?

Rouw ontstaat wanneer een kind iemand of iets verliest dat belangrijk voor hem of haar is. Bij rouw denken we vaak als eerste aan het overlijden van een dierbaar persoon, maar verlies kan voor een kind veel meer betekenen.

Een kind kan bijvoorbeeld rouwen om het overlijden van een ouder, opa, oma of ander belangrijk persoon, maar ook om het overlijden van een huisdier. Ook een scheiding van ouders kan gevoelens van verlies en rouw oproepen. Het vertrouwde gezinsleven verandert en een kind kan bijvoorbeeld het samenzijn als gezin, een ouder die niet meer iedere dag thuis is of het oude huis missen.

Ook het kwijtraken van een geliefde knuffel kan veel verdriet oproepen. Voor volwassenen lijkt zo'n verlies misschien klein of vervangbaar, maar voor een kind kan een knuffel juist veiligheid, troost en vertrouwdheid betekenen. Het is daarom belangrijk om het verdriet van een kind serieus te nemen.

Rouw bestaat niet alleen uit verdriet. Het is een combinatie van gevoelens, gedachten en gedrag die kunnen ontstaan door een verlies. Een kind kan verdrietig zijn, maar ook boos, bang, stil of juist heel druk. Soms lijkt er zelfs even helemaal niets aan de hand te zijn.

Dat laatste kan voor volwassenen verwarrend zijn. Een kind kan het ene moment huilen en vijf minuten later weer enthousiast verder spelen. Dat betekent niet dat het verdriet verdwenen is. Kinderen zijn vaak nog niet in staat om lange tijd achter elkaar met hun verdriet bezig te zijn. Ze kunnen als het ware in en uit hun verdriet stappen.

Er is geen vaste manier waarop een kind moet rouwen. Ieder kind reageert anders en het verlies kan op verschillende momenten opnieuw naar boven komen. Naarmate een kind ouder wordt en meer gaat begrijpen, kunnen ook nieuwe vragen of gevoelens over hetzelfde verlies ontstaan.

Als Pedagogisch Professional hoef je het verdriet van een kind niet op te lossen. Wat je wel kunt doen, is zorgen voor een veilige omgeving waarin alle gevoelens er mogen zijn. Door beschikbaar te zijn, te luisteren, eerlijk antwoord te geven op vragen en aan te sluiten bij wat het kind op dat moment nodig heeft.

Om te onthouden: Wat voor een volwassene een klein verlies lijkt, kan voor een kind heel belangrijk zijn.

Een kind hoeft niet voortdurend verdrietig te zijn om te rouwen. Spelen, lachen en plezier maken mogen naast het verdriet bestaan.

Hoe herken je rouw bij een kind?

Rouw is bij kinderen niet altijd direct zichtbaar. Het ene kind zoekt veel contact en wil praten, terwijl een ander kind zich juist terugtrekt of doet alsof er niets aan de hand is. Soms merk je het vooral aan veranderingen in het gedrag.

Een kind kan bovendien het ene moment intens verdrietig zijn en even later weer lachen en spelen. Rouw komt bij kinderen vaak met tussenpozen. Ook kan een reactie pas later ontstaan, bijvoorbeeld wanneer iets het kind opnieuw aan het verlies herinnert.

Ook na een scheiding kunnen reacties pas later zichtbaar worden. Bijvoorbeeld wanneer één van de ouders verhuist, het kind tussen twee huizen gaat wonen of er andere veranderingen binnen het gezin plaatsvinden.

Als Pedagogisch Professional is het daarom belangrijk om niet alleen te letten op verdriet, maar ook op andere veranderingen bij een kind.

Mogelijke reacties op verlies zijn bijvoorbeeld:

verdriet, boosheid, angst of machteloosheid
zich alleen of verward voelen
schuldgevoelens hebben
juist weinig of geen gevoelens laten zien
sneller boos of agressief reageren
zich terugtrekken
meer behoefte hebben aan aandacht, troost of nabijheid
moeite hebben met concentreren
anders slapen of eten
tijdelijk gedrag laten zien dat eigenlijk bij een jongere leeftijd past

Soms zie je het verlies ook terug in het spel van een kind. Een kind kan bijvoorbeeld steeds opnieuw afscheid naspelen of na een scheiding kan een kind bijvoorbeeld situaties met papa, mama en twee huizen naspelen. Spel kan een manier zijn om grip te krijgen op veranderingen die nog moeilijk te begrijpen of onder woorden te brengen zijn. Het kind kan een overleden huisdier in een tekening verwerken of tijdens het spelen steeds terugkomen op iets wat kwijt is. Spel kan een manier zijn om iets wat nog moeilijk te begrijpen of onder woorden te brengen is een plek te geven.

Niet ieder kind laat dezelfde reacties zien. Ook hoeven deze signalen niet automatisch te betekenen dat een kind vastloopt in zijn rouw. Kijk vooral naar veranderingen ten opzichte van hoe je het kind normaal kent en blijf in contact met de ouders of verzorgers.

Kijk niet alleen naar wat een kind zegt. Rouw kan ook zichtbaar worden in gedrag, spel, lichamelijke reacties en de behoefte aan nabijheid.

Het rouwproces

Rouw verloopt niet volgens een vast stappenplan. Ieder kind rouwt op zijn eigen manier en in zijn eigen tempo. Het ene moment kan een kind veel verdriet laten zien, terwijl het op een ander moment gewoon speelt en plezier maakt.

Ook kunnen gevoelens waarvan je dacht dat ze voorbij waren later opnieuw naar boven komen. Een verjaardag, feestdag, foto, liedje of een andere herinnering kan het gemis ineens weer voelbaar maken.

Binnen het rouwproces worden verschillende reacties beschreven, zoals: schok, desoriëntatie, ontkenning, opstandigheid, aanvaarding en uiteindelijk het verweven van het verlies in het verdere leven.

Het is belangrijk om deze niet te zien als zes vakjes die een kind één voor één moet afvinken. Een kind kan heen en weer bewegen tussen verschillende reacties, sommige reacties nauwelijks laten zien of op een later moment opnieuw met het verlies bezig zijn.

Bij kinderen speelt ontwikkeling hierin een belangrijke rol. Naarmate een kind ouder wordt, gaat het steeds meer begrijpen van wat er is gebeurd. Daardoor kan een verlies op een later moment opnieuw betekenis krijgen. Een kind dat op jonge leeftijd iemand of iets heeft verloren, kan jaren later bijvoorbeeld nieuwe vragen stellen over datzelfde verlies.

Dat geldt ook voor het overlijden van een huisdier. Een kind kan eerst vooral verdrietig zijn omdat het dier er niet meer is en later pas beter begrijpen wat doodgaan betekent. Ook ander verlies kan op onverwachte momenten opnieuw naar boven komen. Een kind kan bijvoorbeeld ineens weer denken aan een geliefde knuffel die lang geleden is kwijtgeraakt.

Ook bij een scheiding kunnen gevoelens en vragen op verschillende momenten opnieuw naar boven komen. Een jong kind kan eerst vooral merken dat papa of mama niet meer iedere dag thuis is en op latere leeftijd andere vragen krijgen over waarom de ouders uit elkaar zijn gegaan. Nieuwe veranderingen, zoals een verhuizing, een nieuwe partner of een samengesteld gezin, kunnen het verlies van de oude gezinssituatie opnieuw voelbaar maken.

Rouwen betekent daarom niet dat een kind steeds minder verdriet moet hebben totdat het verdriet helemaal verdwenen is. Het gaat er eerder om dat het kind langzaam leert leven met wat er is gebeurd. Het verlies krijgt een plek in het leven, terwijl herinneringen en gevoelens mogen blijven bestaan.

Voor jou als Pedagogisch Professional betekent dit vooral dat je niet hoeft te verwachten dat een kind op een bepaalde manier of binnen een bepaalde tijd ‘klaar’ moet zijn met rouwen. Blijf kijken naar wat het kind op dat moment nodig heeft en wees ook op een later moment beschikbaar als het verlies opnieuw ter sprake komt.

Rouw heeft geen vaste volgorde en geen einddatum. Gevoelens kunnen komen en gaan en een kind kan een verlies op verschillende leeftijden opnieuw beleven en begrijpen.

Vier rouwtaken

Een andere manier om naar rouw te kijken is via vier rouwtaken. Dit zijn geen opdrachten die een kind letterlijk moet uitvoeren, maar processen die kunnen helpen om verlies uiteindelijk een plek te geven. Net als bij het rouwproces geldt dat er geen vaste volgorde is. Een kind kan met meerdere rouwtaken tegelijk bezig zijn, terugkomen bij een eerdere taak of op een later moment opnieuw met het verlies bezig zijn.

1. Begrijpen en aanvaarden dat het verlies echt is
Vooral voor jonge kinderen kan dit moeilijk zijn. Zij kunnen bijvoorbeeld blijven vragen wanneer iemand terugkomt. Eerlijke uitleg en herhaling kunnen helpen om langzaam te begrijpen wat er is gebeurd.

2. Omgaan met de pijn en gevoelens van het verlies
Verdriet kan zich op allerlei manieren laten zien. Een kind kan huilen, boos worden, zich terugtrekken of juist extra druk zijn. Soms lijkt een kind nauwelijks verdriet te hebben. Geef ruimte aan die gevoelens zonder te bepalen hoe het kind zich zou moeten voelen. Ook spelen, lachen en plezier maken mogen naast het verdriet bestaan.

3. Wennen aan een leven waarin iemand of iets er niet meer is
Door een verlies kunnen gewone dingen ineens veranderen. Wie brengt het kind bijvoorbeeld naar sport als opa dat altijd deed? Wie ligt er op het vaste plekje in huis als de hond is overleden? En hoe is het om te gaan slapen zonder de knuffel die altijd mee naar bed ging? En hoe is het als papa of mama na een scheiding niet meer iedere dag thuis is?

Een kind mist dus niet alleen iemand of iets, maar moet soms ook wennen aan veranderingen in het dagelijks leven.

4. Het leven weer verder oppakken, met ruimte voor de herinnering
Verdergaan betekent niet vergeten. Een kind mag opnieuw plezier hebben, nieuwe dingen meemaken en zich ontwikkelen, terwijl iemand of iets wat verloren is belangrijk mag blijven.

Een foto, herinneringsdoos, tekening, verhaal of een bijzonder ritueel kan helpen om herinneringen te bewaren. Dat kan gaan om een overleden persoon, maar bijvoorbeeld ook om een huisdier.

Bij een scheiding gaat het niet om het loslaten of herinneren van een overleden persoon. Het kind gaat verder in een veranderde gezinssituatie, waarbij beide ouders belangrijk mogen blijven. Ook fijne herinneringen aan momenten waarop het gezin nog samen was, mogen er zijn.

Rouwen gaat niet over ‘klaar zijn’ met verdriet. Een kind leert stap voor stap verder te leven met het verlies en kan daar op verschillende momenten opnieuw mee bezig zijn.